प्रकाशाचे अपवर्तन

प्रकाशाचे अपस्करण (Dispersion of light)

 

 प्रकाशाचे अपस्करण (Dispersion of light)

        कंपास मधील प्लास्टिक ची पट्टी प्रकाशात डोळ्यासमोर धरून हळूहळू तिरकी करून पहा. तुम्हाला प्रकाशाचे वेगवेगळ्या रंगात विभक्तिकरण झाल्याचे दिसून येते. प्रकाश विभक्त झा


ल्यानंतर वेगवेगळ्या रंगांचा क्रम तांबडा, नारंगी,पिवळा,हिरवा,निळा, पारवा, जांभळा असा असतो.                 प्रकाश हा विद्युत चुंबकीय प्रारण आहे हे तुम्हाला माहीतच आहे. तरंग लांबी हा प्रारणांचा महत्त्वाचा गुण आहे. आपले डोळे प्रारणांना संवेदनशील आहे.त्या प्रारणांची तरंग लांबी 400 nm ते 700 nm च्या दरम्यान असते.या दरम्यान वेगवेगळ्या तरंग लांबीची प्रारण आपल्याला वेगवेगळ्या रंगात दिसतात. या तांबड्या रंगाची तरंग लांबी म्हणजे 700 nm च्याजवळ tar जांभळ्या किरणांची सगळ्यात कमी म्हणजे 400 nm च्या जवळ असते.                                                       निर्वात पोकळीत सर्व वारंवारतेच्या प्रकाश लहरींचा वेग सारखाच असतो. परंतु पदार्थ माध्यमात या प्रकाश लहरींचा वेग सारखाच असत नाही व त्या निरनिराळ्या वेगाने मार्गक्रमण करतात. यामुळे माध्यमाचा अपवर्तनांक वेगवेगळ्या रंगासाठी वेगवेगळा असतो.जर पांढरा प्रकाश काचेसारख्या एकाच माध्यमावर आपाती असेल . तरीसुद्धा निरनिराळ्या रंगाच्या प्रकशासाठी अपवर्तन कोनाचे माप निरनिराळे असते. म्हणूनच सूर्यापासून येणारा पांढरा प्रकाश सुध्दा जेव्हा हवेतून कोणत्याही अपवर्तनी माध्यमात आपतन करतो तेव्हा तो सात रंगांच्या वर्णपंक्तीच्या स्वरूपात बाहेर पडतो.                                     पदार्थ माध्यमात प्रकाशाचे आपल्या घटक रंगात पृथ्थ करण होण्याच्या प्रक्रियेस प्रकाशाचे अपस्करण असे म्हणतात.               सर आयझॅक न्यूटन यांनी सर्वप्रथम सूर्यप्रकाशा पासून वर्णपंक्ती काचेच्या लोलकाचा (prism)वापर केला जेव्हा शुभ्र प्रकाश लोलकावर आपाती असतो तेव्हा वेगवेगळे रंग वेगवेगळ्या कोनातून वळतात.या सात रंगांपैकी लाल रंग सर्वात कमी वेळा वळतो. तर जांभळा रंग सर्वाधिक वळतो. त्यामुळे प्रत्येक रंगाचे किरण वेगवेगळ्या मार्गाने बाहेर पडतात आणि विभक्त होतात.                                                                     इंद्रधनुष्य ही जगातील सर्वात सुंदर घटना असून ती वेगवेगळ्या नैसर्गिक घटनांचे एकत्रीकरण आहे इंद्रधनुष्य हे प्रकाशाचे अपस्करण, अपवर्तन,आंतरिक परावर्तन या तीनही घटनांचा एकत्रित परिणाम आहे.प्रामुख्याने पाऊस पडून गेल्यानंतरआकाशात इंद्रधनुष्य दिसते. पाण्याचे अगदी लहान थेंब छोट्या लोलकाप्रमाणे कार्य करतात.जेव्हा वातावरणातील पाण्याच्या लहान थेंबा मध्ये प्रकाश किरण प्रवेश करतो.तेव्हा पाण्याचे थेंब सूर्यप्रकाशाचे अपवर्तन व अपस्करण घडून आणतात नंतर थेंबाच्या आत मध्ये प्रकाश किरण प्रवेश करतो. नंतर थेंब च्या आत मध्ये आंतरिक परावर्तन होते आणि शेवटी थेंबाबाहेर येतानात्याचे पुन्हा अपवर्तन होते.या सर्व नैसर्गिक घटनांचा एकत्रित परिणाम सप्तरंगी इंद्रधनुष्याच्या स्वरूपात पहावयास मिळतात.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

प्रकाशाचे अपवर्तन

Image
 ताऱ्यांची आभासी स्थिती          वातावरणाचा प्रकाशाच्या अपवर्तनावर होणार एक परिणाम म्हणजे ताऱ्यांचे लूकलुकणे होय.          तारे स्वयंप्रकाशित असल्याने चमकतात व सूर्यप्रकाश नसल्याने आपल्याला रात्री दिसतात. तारे आपल्या पासून जास्त अंतरावर असल्याने ते प्रकाशाचे बिंदुरुप स्त्रोत असल्याचे जाणवते.           वातावरणातील हवेचा अपवर्तनांक जमिनीकडे येताना वाढत जातो. कारण हवेची घनता वाढत जाते .वातावरणातून तारका प्रकाश स्थंभिकेकडे  झुकल्यामुळे वरील आकृतीत दाखविल्याप्रमाणे तारा त्याच्या आहे त्या स्थितीपेक्षा उंच असल्याचे भासते.           ताऱ्यांची आभासी स्थिती स्थिर नसून किंचितशी बदलत राहते याचे कारण म्हणजे हवेची सतत होणारी हालचाल. तसेच घनता व तापमानातील बदलामुळे वातावरण स्थिर नसते त्यामुळे एखाद्या भागातील हवेचा अपवर्तानंक बदलतो अशा प्रकारे अपवर्तनकांत होणाऱ्या बदलामुळे ताऱ्यांची आभासी स्थिती व प्रखरता सतत बदलत असते त्यामुळे ते लुकलुकत असताना दिसतात . ग्रह          ...
Read more

प्रकाशाचे अपवर्तन

Image
 प्रकाशाचे अपवर्तन              प्रकाश एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात जाताना त्याची मार्गक्रमणाची दिशा बदलते, यालाच प्रकाशाचे अपवर्तन असे म्हणतात. अपवर्तनाचे नियम (Law of Refraction)              आपाती किरण व अपवर्तित किरण आपात बिंदुपाशी (N) असलेल्या स्थंभिकेच्या म्हणजेच CD च्या विरुद्ध बाजूस असतात. व ते तीनही म्हणजे आपाती किरण, अपवर्ती किरण व स्थंभिका एकाच प्रतलात असतात.                अपवर्तनांक (Refractive index): sin I /sin r=स्थिरांक=n                    n या स्थिरांकास पहिल्या माध्यमाच्या संदर्भातील दुसऱ्या माध्यमाचा अपवर्तनांक असे म्हणतात .                        प्रकाश किरण वेगवेगळ्या माध्यमात शिरताना प्रकाशाच्या दिशेतील बदलाचे प्रमाण वेगवेगळे असते.ते माध्यमाच्या अपवर्तनांकाशी संबंधित असते . वेगवेगळ्या माध्यामांकरिता तसेच एका माध्यमासाठीही...
Read more